|
GS
Nguyễn Xuân Vinh
Hai trăm ba mươi năm, kể từ ngày
sinh của Nguyễn Du (1765), và tṛn một trăm bẩy mươi chín mùa thu đếm từ
ngày thi hào ĺa trần thế (1820), Truyện Kiều vẫn được nhắc nhở đến bằng
nhiều thứ tiếng như là một áng thơ tuyệt tác trong nền văn học thế giới.
Ngày 13 tháng Sáu năm 1999, vào buổi chiều ở Thung Lũng Hoa Vàng, tại
Hai câu thơ của Nguyễn Du thường được người đời nhắc nhở không phải là hai câu lấy trong Truyện Kiều mà lại là hai câu thơ chữ Hán là những câu kết trong bài Độc Tiểu Thanh Kư
Đọc câu chuyện thương tâm của nàng Tiểu Thanh đời nhà Minh, khoảng ba trăm năm trước đó, nhà thơ nghĩ cảnh đồng điệu mà than rằng: hơn ba trăm năm về sau có c̣n ai đọc truyện mà thương cảm đến Tố Như hay không? Nỗi khổ tâm của Nguyễn Du, và cuộc đời phong trần của nhà thơ trong thời Lê mạt là cha mẹ mất từ lúc c̣n ít tuổi, ở với các anh, có văn tài, lại giỏi nghề cung kiếm, nhưng thi cử chỉ đậu được tam trường, ngoài hai mươi tuổi vừa ra làm chức vơ quan nhỏ ở Thái Nguyên th́ vua Lê rời nước lưu vong, ông phải về ẩn ở quê vợ ở Thái B́nh trong mười năm gió bụi, đói khổ. Sau này vua Gia Long thống nhất sơn hà, lên ngôi cửu ngũ, ông được vời ra làm quan, có lúc ở, có lúc về, có lần được cử làm chánh sứ sang nhà Thanh tuế cống, mức công danh làm tới Lễ bộ Hữu Tham Tri, phong Hầu tước Du Đức, nhưng ông vẫn không tha thiết với quan trường, chốn triều trung vẫn dè dặt lời nói, tránh sự tị hiềm. Nhiều học giả phê b́nh tư tưởng của Nguyễn Du thường cho rằng ông thuộc gịng dơi thế gia vọng tộc, thân phụ là Hoàng giáp Xuân Quận Công Nguyễn Nghiễm làm Tể Tướng thời Lê, Trịnh, các anh đều thi đỗ làm quan to nên ông vẫn giữ ḷng trung với nhà Lê, phải miễn cưỡng ra làm quan với nhà Nguyễn nên lúc nào ông cũng
Nếu nghĩ như vậy th́ cho Nguyễn Du là người yếm thế, chán nản sự đời. Nhưng dù bản tính là người trầm lặng, ít nói, Nguyễn Du đă sống trong một thời đại có nhiều thăng trầm của đất nước, từ những năm cuối cùng của Trịnh Nguyễn phân tranh, đưa đến sự sụp đổ của triều Lê, rồi tiếp theo đó là một thời gian ngắn ngủi có những chiến tích oai hùng của vua Quang Trung Nguyễn Huệ và lúc cuối đời ông đă được chứng kiến những thắng lợi ngoại giao của niên đại Gia Long mà ông đă là một trong những người đóng góp. Tuy không lộ ra ngoài là một anh hùng cái thế nhưng Nguyễn Du cũng là một tay hào kiệt, đă dùng văn tài của ḿnh để gây nên sự nghiệp, giúp ích cho quốc gia và dân tộc. Cái dũng của Nguyễn Du đă ẩn trong kẻ sĩ của con người ông. V́ đă từng chịu đói khổ mười năm để chờ thời, v́ tự biết ḿnh là người có toàn tài, cả văn lẫn vơ, nên trong những năm về cư ngụ ở quê nhà trong giải núi Hồng Lĩnh, tuy vẫn làm văn thơ nhưng ông đă tự mệnh là Hồng Sơn Liệp Hộ, là người săn bắn ở núi Hồng. Cái nhàn tản của cuộc đời giữa khung cảnh núi rừng thâm u đă được trải trong một thời gian tồn trữ năng lượng văn hoá để chờ một xuân thời trổ lộc đâm hoa. Trong những bài thơ chữ Hán mà Tố Như tiên sinh để lại, nhiều bài được sáng tác trong thời gian về sau khi ông làm chánh sứ đi tuế cống ở Yên Kinh (1813-1814), những bài thơ đă gây được sự kính nể của những vị quan trong bộ Lễ của phương Bắc. Trong Bắc Hành Tạp Lục, ông để lại nhiều bài vịnh những anh hùng liệt sĩ trong sứ Trung Quốc. Qua sông Hoài, ông nhớ đến Hàn Tín khi xưa, thời trẻ lưu lạc có lúc bị đói đă nhận được bát cơm của bà Phiếu Mẫu để lót ḷng, sau này nhờ Tiêu Hà tiến cử nên được vua Hán trao ấn Thượng Tướng, sẻ cơm nhường áo, mà sau cũng bị giáng xuống làm Hoài Âm Hầu để rồi bị vạ chu di tam tộc. Làm bài thơ tưởng niệm người xưa nhưng ông dè dặt lời ăn tiếng nói ở chốn triều trung. Sau đó, qua nơi mà khi xưa Hàn Tín dụng binh, Du Đức Hầu cũng cảm khái viết một bài thơ bát cú mở đầu bằng
tỏ cái hùng khí khi xưa, vị tướng quân phất cờ lệnh cho trăm vạn quân vượt sông qua phía Bắc, để đời sau dưới trận địa nước Yên c̣n đào thấy gươm giáo của tử sĩ để lại chiến trường. Trong thời gian đi sứ, mỗi khi qua nơi nào có ghi tích lịch sử Trung Hoa, Nguyễn Du đều làm thơ để lại, trong đó có chen tâm sự của ḿnh. Khi đi qua làng cũ của Lạn Tương Như, ông viết bài thơ ngũ ngôn với bốn câu đầu bộc lộ quan niệm người anh hùng của thi hào
Những câu thơ có nghĩa là người có dũng lớn không cần dùng đến sức mạnh. Lạn Tương Như là người được như thế. Chỉ dùng tài năng và trí tuệ mà giữ được ngọc quư cho nước Triệu để đem về. Câu cuối nói về chuyện mỗi lần Lạn Tương Như đi đâu mà gặp xe của Liêm Pha là bậc Thượng Khanh có công giữ nước Triệu th́ ông lại cho xe rẽ đi ngả khác để tránh sự tranh chấp giữa hai công thần. Sau này Liêm Pha hiểu được tấm ḷng cao thượng của Lạn Tương Như và thân đến nhà để tạ lỗi, xin kết bạn tâm giao. Cũng v́ quan niệm người hùng không phải qua vũ dũng mà qua trí tuệ nên Nguyễn Du mới coi Vương Thúy Kiều là người anh hùng qua lời nói của Từ Hải
Câu "anh hùng nhiên hậu thức anh hùng" được nhà thơ nhắc lại cũng là câu tự hỏi đời sau có ai hiểu được ḿnh hay không? Muốn nh́n thấy Nguyễn Du như là một con người có nghị lực phi thường, vượt qua được nhiều gian lao khổ ải, khắc phục được những trở ngại để một mặt sáng tác văn thơ tuyệt mỹ để lại đời sau, và cùng một lúc ra gánh vác việc công, có khi làm tri phủ Thường Tín ngoài Bắc, rồi có lúc được tiệu về Kinh lănh chức đại thần, có năm dài đi sứ, mang trọng mệnh quân vưong kư thác, th́ chỉ việc đọc lại những đoạn tả Từ Hải gươm đàn nửa gánh, non sông một chèo, khi buông cuốn cảo thơm người đọc phải nhận thức rằng nhà đại thi hào không phải là người yếm thế, buông tay theo thế sự xoay vần để ngồi nhà tưởng nhớ tới một thời xưa huy hoàng đă vang bóng. Trái lại, tuy là một nhà thơ thường hay ngâm vịnh nhưng Nguyễn Du cũng giầu khí lực để vượt qua nhiều đoạn trường cam khổ. Vào đầu thế kỷ XIX, các quan triều mỗi lần đi sứ, dọc theo đường bộ từ Thuận Hóa đến Yên Kinh rồi trở về th́ thật là trần ai khổ sở. Lần làm chánh sứ đi tuế cống năm ông 48 tuổi, bắt đầu đi từ tháng Hai năm Quí Dậu (1813), bằng đường bộ phái đoàn đi qua nhiều tỉnh như Quảng Tây, Quảng Đông, Hồ Nam, Hồ Bắc, Hà Nam, Hà Bắc, Giang Tô ..., rồi lúc trở về đất Hà Nam, Hà Bắc có nhiều giặc giă, sứ đoàn phải đi tránh ṿng về phía Đông dài thêm hàng ngàn dặm. Nhà thơ đă bộc lộ cảnh ngộ này trong bài Tố Sơn Đạo Trung, có những câu
có nghĩa là những ngày trước, hai
tỉnh Hà
Nội tổ tôi là người sinh ở cuối thế kỷ XIX, vốn chữ Hán, học lúc c̣n là con gái, chỉ đủ viết tên họ hay học được vài bức hoành phi, câu đối chứ đâu có đủ để đọc văn bản Đoạn Trường Tân Thanh, c̣n gọi là Kim Vân Kiều Tân Truyện, viết bằng chữ Nôm. Nguyễn Du lúc sinh tiền không biết rằng đời sau tiếng Việt được chuyển văn tự La Tinh và nhờ đó mà Truyện Kiều lại được phổ thông ra đại chúng tới tất cả mọi tầng lớp, già trẻ, trai gái trong dân gian. V́ vậy chúng ta có thể nghĩ rằng Tố Như đă lo ngại rằng áng thơ tuyệt tác của ḿnh mấy trăm năm sau sẽ không c̣n phổ thông để người sau t́m đọc, như là hiện nay ḿnh đang được đọc tập văn kư sự tả cuộc đời của nàng Tiểu Thanh. Điều này không phải là vô lư, v́ ngoài mấy bản thảo cuốn thơ viết bằng tay, mà nghe nói có một bản được bọc gấm Nguyễn Du dâng vua Gia Long, c̣n những bản khác in được phổ biến bởi tiến sĩ PhạmQuư Thích, được gọi là bản Hoa Đường, th́ chỉ ít lâu sau là không c̣n lưu hành nữa và Truyện Kiều chỉ được ngâm nga truyền khẩu lại mà thôi. Trong bài Tổng thuyết viết năm 1830, nghĩa là mười năm sau khi Nguyễn Du qua đời, vua Minh Mệnh đă hạ bút rằng: "Hoa Đường dĩ viễn, phá bích tiêu điều ..." nghĩa là bản của Hoa Đường in ra đă cũ rồi, như vách nát tiêu điều. Vua Tự Đức, trong bài Tổng từ, viết năm 1871, th́ lại rơ ràng hơn qua những câu thơ: "Cận lai, danh sơn phong vũ thực; Hoa Đường b́nh bản vô lưu truyền", nghĩa là núi lưu danh bị gió mưa soi ṃn, như cuốn thơ Hoa Đường nay cũng không c̣n nữa.
Thời nay chúng ta không c̣n phải lo
ngại là Truyện Kiều không tồn tại với thời gian v́ cuốn thơ đă được dịch
ra nhiều thứ tiếng và ghi bằng những nét vàng son trong văn học sử thế
giới. Nhưng chúng ta cũng cảm thông với những lời để lại của Nguyễn Du mà
sợ rằng tâm sự của nhà thơ gửi gắm trong phong cảo có thể bị những con
người theo duy vật chủ nghĩa làm mờ ám trên quê hương, và với thế hệ trẻ
Việt sống ở hải ngoại, mỗi ngày một bành trướng, sự nghiệp thơ văn của
Nguyễn Du không được hiển hiện ra rực rỡ đúng mức như những công tŕnh của
các tác giả nước ngoài mà các em đă được biết tới ở học đường. Kiều Ca của
Thu Hà được ra đời đúng lúc, và qua hai CD, giọng ngâm, tiếng hát của các
nghệ sĩ sẽ truyền cảm tới người nghe, đặc biệt là các bạn trẻ, theo chính
lời Thu Hà tâm sự. Từ nghe Kiều Ca, biết đến nàng Kiều và những nhân vật
liên hệ, biết những t́nh tiết trong truyện, biết thêm được tiếng Việt và
hiểu được giá trị văn chương của cuốn thơ, dưới góc nh́n của các bạn trẻ
Việt trưởng thành trong đầu thế kỷ XXI, biết đâu chúng ta chẳng được biết
những khám phá mới về Truyện Kiều. Mỗi người trong chúng ta nh́n luân lư
trong cuốn thơ dưới một khía cạnh riêng biệt. Riêng tôi, từ khi nghe bà
nội nhắc nhở đến hai câu thơ đă nói ở trên, mới đầu tôi không nhận thấy
cái hay của lời thơ mà chỉ ṭ ṃ muốn biết thêm về Hoàng Sào mà tôi chỉ
biết sơ qua là một tướng giặc. Về sau tôi t́m đọc ở những cuốn Truyện Kiều
có chú giải mới biết thêm là Hoàng Sào chính là một nho sinh hay chữ đời
Đường, khi đi thi bị các giám khảo bất công đánh trượt mà uất ức nổi quân
làm phản. Từ khởi sự dấy quân ở Sơn Đông, Hoàng Sào đă đánh phá được các
tỉnh Hà Nam, Giang Tây, Phúc Kiến..., trong mười năm trời (675-884), rồi
sau chiếm được Trường An lên ngôi Đế là Tần Kim Thống, nhưng sau cũng bị
thua quân triều đ́nh và bị thủ hạ hăm hại để cho ngàn đời sau không được
một ai khen là người có tài đức. Cùng một lúc được biết đến những vẻ tuyệt
mỹ trong thơ Kiều, tôi ghi nhớ lời khuyên của nội tổ rằng trong cuộc đời
dù sự việc có xẩy ra không thuận với ḷng người cũng nên kiên nhẫn, t́m
cách vượt qua chứ đừng nổi ḷng căm thù mà có thể làm việc trái với đạo
nghĩa, thủy chung.
Trên đây là những ư kiến tôi đă ghi sẵn vào một trang giấy để sẽ nói đôi lời trong phần khán thính giả góp ư kiến sau khi dự buổi giới thiệu Kiều Ca của Thu Hà. Trước đây, trong vài dịp khác, tôi đă được nghe Thu Hà, Kiều Loan và Thanh Hùng ngâm thơ, và tôi tin rằng sau khi đă đưa vào CD với những kỹ thuật thu âm tân kỳ, người nghe sẽ được những giờ phút thưởng thức lời thơ, tiếng nhạc thật lạ
Nếu những đọan thơ trích được chọn lọc và tŕnh bày đầy đủ những diễn tiến quan trọng trong cuốn thơ và làm nổi bật được giá trị văn chương của tác giả qua sự chọn chữ và gieo vần, cùng kỹ thuật miêu tả, từ cảnh vật đến h́nh dáng và dung nhan của từng nhân vật trong truyện, sự liên hệ và t́nh cảm giữa những vai chính, th́ hai CD Kiều Ca của Thu Hà thật là một đóng góp quư giá vào sự phổ biến và lưu truyền áng thơ tuyệt tác này ở hải ngoại. Nhưng khi tới Santa Clara Convention Center, trước giờ khai mạc chút ít mà đă đông chật người, tôi lại được một thân hữu trong y giới cho biết là chương tŕnh giới thiệu Kiều Ca đă được sửa đổi và sau nghi lễ khai mạc và lời chào mừng của ban tổ chức, tôi sẽ là người được mời lên nói đầu tiên. Tôi chỉ có ít phút để ghi chép vội vàng lên một mảnh giấy vài câu thơ Kiều và thay đổi lại dàn bài nói chuyện, và lúc được mời lên sân khấu, tôi đă nói về sự đóng góp quư giá của Thu Hà trong sự giới thiệu bằng thanh âm Truyện Kiều tới giới trẻ Việt ở nước ngoài. Sau đó, nhớ lại những bài nói chuyện về Kiều trước đây của tôi với học sinh Trung học ở đô thành Sài G̣n và để gợi trí ṭ ṃ, t́m hiểu của thế hệ trẻ hiện nay, tôi đă nói về nghệ thuât siêu việt của Nguyễn Du đă tả tâm t́nh của các nhân vật trong Truyện Kiều biến đổi theo với thời gian. Theo lời đề nghị của một số thân hữu dự buổi ra mắt Kiều Ca, tôi đă viết lại phần hai của bài nói chuyện như ở dưới đây, gọi là ít lời góp mặt dông dài trên văn đoàn hải ngoại. Là một nhà toán học, và từ mấy chục năm nay chuyên tâm nghiên cứu các chuyển động của các vật thể trong không gian, theo với thời gian, mỗi lần đọc lại Truyện Kiều tôi lại thêm một lần thán phục Nguyễn Du ở chỗ thi hào luôn luôn có một nhận định chính xác về sự luân lưu của thời gian. Đề có một nhận định tổng quát, ta chỉ cần đọc câu đầu và câu cuối của cuốn sách
là có thể đoán ngay được rằng ḍng thời gian sẽ luôn luôn hiển hiện trong cuốn thơ. Các nhà b́nh luận Kiều ai cũng công nhận là Nguyễn Du có biệt tài tả cảnh, tả người và tả t́nh. Trong bài này tôi sẽ nói về cách dùng cảnh vật để tả thời gian và cách tả tâm t́nh người trong cuộc biến đổi theo vơi thời gian của thi hào. Để tả thời gian trôi đi, Nguyễn Du dă dùng sự thay đổi của bốn mùa xuân, hạ, thu và đông qua cảnh vật và chim muông một cách tuyệt vời. Chỉ dùng hai câu lục bát, tác giả vẽ ra được một bức tranh linh động để ấn định thời gian. Để dẫn tới một cảnh trưa hè, Thúy Kiều chăng tấm màn hồng, tắm nước thang lan, Nguyễn Du đă viết
Hai câu thơ gợi cảnh vào hè, nghe tiếng chim đỗ quyên kêu ban đêm, rồi sang ban ngày nh́n ở góc tường thấy cây thừu lựu đă nở hoa chói lọi. Tuy không tả rơ ra, nhưng người đọc cũng thấy một khung cảnh vắng lặng, để rồi sau đó, buồng the gặp buổi thong dong, chỉ có riêng Thúc sinh và Kiều, chàng mới thấy rơ ràng trong ngọc trắng ngà để thảo nên một thiên Đường luật tả cảnh tắm hoa. Và cũng để tạo ra khung cảnh hợp ư, hợp t́nh để sau đó Kiều căn vặn đến điều, bắt chàng Thúc phải tính sao cho trọn mọi đường, đưa nàng ra khỏi lầu xanh. Ngày tháng nối tiếp nhau trong Truyện Kiều cũng được Nguyễn Du sắp đặt đúng mức. Lấy một thí dụ, ta theo dơi thời gian đă xẩy ra mối t́nh đầu của nàng Kiều. Lần đầu tiên Kiều gặp Kim Trọng để cho người quốc sắc, kẻ thiên tài, mới thoạt nh́n đă luyến ái, cơn tỉnh cơn mê, là vào tiết Thanh Minh, tức là đầu tháng Ba
Kim Trọng về nhà mơ tưởng tới người đẹp, ôm mối tương tư, cũng phải mất gần một tháng trời. Sau đó chàng buâng khuâng, nhớ cảnh, nhớ người, nhớ nơi kỳ ngộ t́m đến th́ khi xưa cỏ non xanh tận chân trời, mà nay đă thành một vùng cỏ mọc xanh ŕ. Từ xanh non cho tới xanh thẫm, mầu sắc của cỏ cây đă được vẽ ra theo với diễn tiễn của thời gian. Chàng Kim lân la t́m đường và thuê được một căn nhà ở bên cạnh nhà Kiều. Sau đó ngày ngày đứng bên tường đông trông ngóng, phải mất hai tháng trời mới có dịp may được gặp lại nàng
Gặp nhau lần này là lần thứ hai, tính thời gian tất nhiên phải ở vào khoảng cuối tháng Năm. Sau đó hai người cách tường mà không được chạm mặt để phải đợi ít lâu mới có dịp cha mẹ và hai em đi dự sinh nhật ngoại gia vắng nhà, nàng mới được gặp lại ư trung nhân. Lần gặp này xẩy ra vào đầu mùa hè và Nguyễn Du đă viết
Đêm ngày nối tiếp nhau là diễn biến của thời gian, theo với ngày tháng, mầu hoa đỏ của mùa xuân bớt dần và mầu xanh thẫm của lá cây đă tới cùng với mùa hè. Vừa qua một đêm thề thốt, hẹn trăm năm đầu bạc với Kiều th́ tảng sáng Kim Trọng nhận được tin của nghiêm đường gọi đi Liêu Dương để hộ tang thúc phụ. Trên đường đi của Kim Trọng, ngày tháng đi dần vào cuối hè để ta nh́n thấy và nghe thấy qua lời thơ của thi hào
Tiếng đỗ quyên vẫn kêu ra rả trong mùa hè, nhưng loáng thoáng đă có vài cánh nhạn đến trước khi có mùa thu. Như tất cả các thi sĩ từ cổ chí kim, Nguyễn Du cũng ưa tả mùa thu. Cảnh mùa thu mà vào ban đêm th́ dễ gây cảm súc cho người trong cuộc. trong đoạn Thúy Kiều đi trốn theo Sở Khanh, Nguyễn Du đă viết
Ban đêm, nghe tiếng đồng hồ nước nhỏ giọt, ta thấy được thời gian lặng lẽ trôi. Trời đă vào thu, lá cây vàng rơi rụng theo từng cơn gió, và ánh trăng tà treo đầu núi chiếu xuống một cách mờ ảo lối ṃn đi trên cỏ. Cảnh vật như thế, ai là người xa quê chẳng thấy chạnh ḷng đau khi bước chân đi. Ư kiến diễn tả như vậy mà được gói trọn vào bốn câu thơ tả cảnh, tả t́nh, và tả thời gian thật là tuyệt diệu. Thúc sinh từ giă Kiều để về thăm nhà ở huyện Tích, châu Thường và ḍ ư người vợ cả là Hoạn Thư cũng vào mùa thu
Khi chàng lên ngựa, nàng c̣n níu áo bào. Mùa thu đă nhuộm vàng lá phong, trông theo lối đi chỉ thấy bụi hồng, c̣n người đă khuất sau mấy ngàn dâu xanh. Mấy câu thơ đă tả được cảnh, được t́nh, rất linh động như cảnh chia tay đă hiển hiện trước mắt, tuy không nói đến thời gian nhưng thực là một hoạt cảnh sống dộng. Riêng câu cuối cùng đă thu gọn mấy câu thơ Chinh Phụ Ngâm của Đặng Trần Côn: "Tương cố bất tương kiến. Thanh thanh mạch thượng tang. Mạch thượng tang, mạch thượng tang. Thiếp ư, quân trung, thùy đoản trang?" đă được bà Đoàn thị Điểm dịch là
Trong truyện Kiều, Nguyễn Du hay tả mùa thu với lá vàng, nhưng tả ở đoạn nào cũng hợp t́nh hợp cảnh, đặc biệt là ở khung cảnh nào cũng có sự chuyển động để gợi ư thời gian đang trôi đi. Sau khi về nhà được một năm tṛn, Thúc sinh nh́n thấy lá cây ngô đồng rụng mà nhớ lại cũng mùa thu này năm ngoái từ biệt Kiều để lên ngựa thăm quê
Nguyễn Du đă dùng những câu thơ tả cảnh vật thay đổi để định mức thời gian mỗi khi có một lớp chuyển tiếp trong truyện, và cùng một lúc khơi động chút ít tâm t́nh của những người trong cuộc. Những khoảng thời gian thi hào hay dùng là nửa năm hay một năm. Trong mười lăm năm bèo dạt mây trôi, xa bố mẹ và các em, Thúy Kiều đă hai lần ở thanh lâu, hai lần khoác thanh y làm kẻ tôi đ̣i, và ba lần đi tu ở chùa nếu kể cả lần cuối cùng ở thảo am ăn mặc nâu sồng với Giác Duyên, nhưng cũng có những năm có thể gọi là vui hạnh phúc với Thúc sinh và những năm ở bên Từ Hải đường đường là một vương phi, vinh hoa bơ lúc phong trần. Qua những câu thơ của Nguyễn Du tả tháng ngày trôi đi trong truyện ta cũng có thể ước lượng một cách khá chính xác những tháng năm Kiều thoát cảnh thanh lâu, không phải làm vợ khắp người ta, như nàng đă rền rĩ than khóc hộ Đạm Tiên. Ta có thể lấy vài thí dụ những đoạn năm tháng được ghi rơ thành lời thơ. Sau khi được Thúc sinh thu xếp cho Kiều thoát ṿng trần ai, để một nhà trúc mai xum họp, th́ nàng được hương lửa đượm nồng đúng sáu tháng trời, trước khi bị Thúc ông thưa kiện tới phủ đường
Lúc này trời đă về thu. Vị phủ quan, sau khi chấp pháp, cho nàng một trận đ̣n tan nát cành hoa, một sân lầm cát, lại cảm v́ thi tài mà rộng lượng khuyên Thúc ông cho nàng về làm dâu chính thức. Thời gian huệ lan thơm nức một nhà lần này được thêm chín tháng nữa cho tới muà hè
lúc này hoa đào nở mùa xuân đă phai sắc thắm, và lá sen đă mọc báo hiệu mùa hè bắt đầu. Kiều khuyên Thúc sinh về nhà để ḍ ư Hoạn Thư v́ hai người đă ăn ở với nhau được gần một năm, nếu kể từ ngày nàng được Thúc ông chính thức nhận làm dâu. Như đă ghi ở đoạn trên, Thúc sinh đă nghe lời khuyên của Kiều và khi người lên ngựa kẻ chia bào trời cũng đă vào mùa thu. Như vậy Kiều chung sống hạnh phúc với Thúc sinh được một năm rưỡi. Khi tiễn chân, nàng hẹn một năm sẽ gặp lại
Sau khi đă về nhà với chính thê, vào mùa thu năm sau, khi lá ngô đồng đă rơi rụng xuống giếng, Thúc sinh nhớ lời hẹn ước và mấy mùa trăng gió với Kiều mà toan tính trở về th́ Hoạn Thư cũng đă mớm lời nhắc chàng
Thúc sinh đi trên đường chưa về tới nhà th́ Kiều đă bị Hoạn phu nhân cho người di bắt. Như vậy Kiều đă được sông dưới mái nhà của Thúc sinh ở Lâm Truy vào khoảng hai năm rưỡi, nếu không kể những ngày trăng gió vớichàng khi Kiều c̣n nấn ná ở chốn B́nh Khang. Phải một năm sau Thúc sinh mới gặp lại Kiều v́
Tuy chỉ là lời đoán của phù thủy đạo nhân nhưng sự việc đă xẩy ra đúng như vậy. Một năm sau khi tưởng Kiều đă bị chết thiêu, Thúc sinh về Vô tích thăm nhà th́ Hoạn thư gọi nàng ra lậy mừng. Sau khi làm cho hai người giáp mặt chiền chiền mà không dám thở than cùng nhau, Hoạn tiểu thư đă hả dạ và cho Kiều xuất gia ở gác Quan Âm. thời gian ở chùa này chừng vài tháng cho đến cuối mùa thu
Sau đấy v́ Thúc sinh tới thăm và khóc lóc kể nỗi đoạn trường với Kiều ở vườn sau và bị Hoạn Thư nghe thấy tỏ tường nhưng chưa ra tay, Kiều sợ hăi phải đi trồn và được sư Giác Duyên cho nương nhờ ở Chiêu Ẩn am. Nương nhờ cửa Phật cho đến cuối xuân th́ chuyện ăn cắp chuông vàng, khánh bạc ở nhà Hoạn thư bị người biết, và nàng lại bị rơi vào tay Bạc bà, là cùng phường với mụ Tú bà
Từ cuối thu sang cuối xuân, tính cho tṛn cũng là nửa năm
Như vậy, từ ngày Kiều rời nhà Tú bà cho đến lúc rơi vào tay Bạc bà là vào khoảng bốn năm cộng thêm chừng ba hay bốn tháng Thời gian nương nhờ Từ Hải th́ Kiều được thong dong hơn. Thời gian đầu sống chung để phỉ nguyện sánh phượng, đẹp duyên cưỡi rồng cũng là sáu tháng
Lúc rứt áo ra đi để gây sự nghiệp, Từ hẹn là cùng lắm là một năm sẽ đưa mười vạn tinh binh về đón nàng nghi gia. Thời gian chờ đợi này có lẽ chừng nửa năm mà thôi nếu ta so sánh những câu tả sân nhà nàng
với cảnh nhà cũ của Vương viên ngoại bỏ hoang vắng khi Kim Trọng tới dó la sau thời gian đi hộ tang nửa năm ở đất Liêu Dương
Thời gian làm Vương phi, ngồi sánh vai với Đại vương Từ Hải được ghi rất rơ ràng là năm năm qua những câu thơ tỏ khí phách ngang tàng
và cũng có những câu đượm ai oán
hay chỉ là một lời hẹn tiên tri
nhưng tựu trung về khoảng thời gian này th́ Nguyễn Du đă ghi lại một cách rất chính xác. Tóm lại thời gian Kiều làm vợ Từ Hải là tṛn sáu năm. Cộng với thời gian đă tính ở trên là hơn bốn năm trời, th́ tḥi gian nàng Kiều ở thanh lâu, ong qua bướm lại đă thừa xấu xa, thật chưa tới năm năm Một khoảng thời gian nữa mà Nguyễn Du ghi nhận qua rất nhiều câu thơ là thời gian mười lăm năm lưu lạc giang hồ của Kiều. Có một điều đáng chú ư là những câu nói về khoảng thời gian này lại là những câu thơ đượm t́nh tha thiết. Khi gặp lại những người thân yêu, Kiều gục đầu vào ḷng mẹ già thổn thức
Mười lăm năm xa nhà cũng là mười lăm năm chờ đợi của những người thân như Thúy Vân
để đưa Thúy Kiều đến tái hợp với chàng Kim
Phải chăng trong quăng đời của Tố Như cũng có một khoảng thời gian mười lăm năm phong trần trôi nổi nên đă làm cho nhà thơ viết lên những lời tha thiết như vậy ? Chiếu theo niên biểu Nguyễn Du th́ nếu thi hào có mười lăm năm gió bụi th́ khoảng thời gian này ứng chiếu từ năm 1787 khi vua Lê Chiêu Thống bỏ chạy sang Kinh Bắc, quân Tây Sơn ra thu phục Bắc Hà, Nguyễn Du bỏ chức chánh thủ hiệu ở Thái Nguyên để về quê vợ ở Thái B́nh bắt đầu một quăng đời đói khổ. Năm 1796, một năm sau khi bà vợ họ Đoàn mất sau khi sinh nở, Nguyễn Du trong cảnh cùng cực, ôm cậu con trai trở về làng Tiên Điền là quê cũ để gần họ hàng. Ông xếp sách vở lại, hàng ngày đi câu và săn bắn để kiếm lương thực nhưng cũng không đủ ăn. Đến năm Gia Long nguyên niên, 1802, ông được vời ra làm quan, bổ tri huyện Phù Dung và ba tháng sau thăng tri phủ Thường Tín, hoạn lộ thênh thang, kết thúc khoảng mười lăm năm bẩy nổi, ba ch́m, cuộc đời như bèo trôi sóng vỗ. Ngoài nghệ thuật tả cảnh, tả người, Nguyễn Du lại có biệt tài tả tâm t́nh người trong truyện biến đổi, khi tăng, khi giảm theo với thời gian. Tôi không đi đến chỗ thái cực mà nói rằng thi hào cũng là một nhà toán học, nhưng lấy khách quan mà nhận định, Tố Như cũng biết t́nh người thay đổi, có thể v́ xa xôi mặt mà thưa thớt ḷng. Trong thời đại của Nguyễn Du, ở Âu châu bắt đầu môt thế kỷ phát triển tuyệt mức môn toán học, và đặïc biệt là lư thuyết những hàm số, nghiên cứu sự biến thiên của một lượng tùy thuộc một lượng khác gọi là biến số, thường thường gọi một cách chung là biến số thời gian. Lấy môt thí dụ giản dị, nhiệt độ trong một ngày không phải là một hằng số mà luôn luôn thay đổi theo với thời gian. Ḍng thời gian luân lưu một chiều, nghĩa là lúc nào cũng tăng. Nếu nhiệt độ tăng theo thời gian, ta nói là nhiệt độ là một hàm số đồng biến. Nếu nhiệt độ giảm, ta nói là hàm số nghịch biến. Ban ngày nhiệt độ tăng lên rồi tới một thời điểm nào đó, nhiệt độ giảm đi. Từ đồng biến chuyển sang nghịch biến, hàm số nhiệt độ lúc đó qua một trị số cực đại. Ngược lại, khi thời gian đi về đêm nhiệt độ giảm đi rồi tới một thời điểm gần về sáng, nhiệt độ bắt đầu tăng lên với ánh dương. Từ nghịch biến chuyển sang đồng biến, hàm số nhiệt độ phải qua một trị số cực tiểu. Đơn vị thời gian có thể là giờ, hay nếu hàm số là t́nh người th́ đơn vị thời gian có thề là ngày hay tháng, nhưng bao giờ cũng phải kể từ một điểm gốc. Trường hợp nhiệt độ trong một ngày th́ điểm gốc thời gian là lúc nửa đêm. Một điều cần thiết khác để có thể viết theo một hệ thống quy chiếu là lượng biến thiên theo với thời gian là một lượng có thể đo được như trong thí dụ đang kể th́ đó là nhiệt độ bách phân. V́ vậy khi nói rằng t́nh người là một hàm số của thời gian, ta mặc nhiên công nhận rằng có máy đo t́nh cảm con người. Nhiệt độ trong một ngày có thể chuyển từ số dương sang trị số âm, th́ t́nh người, nếu đo lường được, cũng có những trị số dương và những trị số âm, và khi biến thiên theo thời gian, có thể mỗi ngày một tăng, hay mỗi ngày một giảm, có thể đổi tăng thành giảm sau khi qua một trị số cực tiểu. Khi yêu th́ t́nh cảm có những trị số dương và khi hận th́ t́nh cảm có những trị số âm, và dĩ nhiên khi t́nh cảm có trị số không th́
Trong Truyện Kiều, để ấn định gồc thời gian, Nguyễn Du đă dùng một chữ "tưø" một cách tuyệt diệu. Ở trên ta đă có một vài câu trích dẫn có ghi gốc thời gian. Ở dưới đây ta trích dẫn thêm vài câu nói lên những hàm số biến thiên theo với thời gian kể từ ngày băt đầu
Hàm số tăng theo với thời gian băt đầu từ thời điểm gốc ở đây là đống hài cốt những tử sĩ. nếu theo những câu
th́ ta lại có mỗi oán hận của nàng Kiều, nay là một hàm số giảm đi theo với thời gian. Bốn câu thơ Kiều hay được nhắc nhở như là lời nhắn nhủ của chí sĩ Phan Bội Châu gửi tâm sự tới các đồng chí khi đến thăm cụ ở Bến Ngự là
Một thí dụ nữa cho ta tới bốn hàm số biến thiên, kể từ gốc thời gian, lấy ở t́nh cảnh của Hoạn thư
Từ thời điểm gốc, nghĩa là kể từ ngày được tin Thúc sinh cưới thêm vợ lẽ th́ đối với Hoạn thư tin buồn đưa tới th́ nhiều mà tin chàng th́ lại không có ǵ. Ḷng tức giận mỗi ngày một tăng, nàng sinh oán hận người chồng đen bạc. Trong cuốn truyện, v́ đeo t́nh cảnh hoa trôi bèo dạt nên Thúy Kiều đă nặng t́nh luyến ái nhiều người. Ta lựa ra ít câu tả tâm t́nh của nàng tăng theo với thời gian. Đối với Kim Trọng, khi chàng đi xa th́
Kiều yêu Thúc sinh v́ chàng là người ăn chơi hào phóng, biết đủ bốn thú chơi tao nhă là cầm, kỳ, thi và tửu. Cũng bằng hai câu lục bát, Nguyễn Du đă tả mối t́nh của nàng thắm đậm theo với thời gian
Nếu c̣n ai thắc mắc rằng hai câu này đă tả mối t́nh của chàng Thúc th́ coi thêm ở đoạn dưới sẽ thấy là Kiều đă rất sung sướng trong hạnh phúc khi được cưới về làm vợ
Khi bị bắt về làm hoa tỳ cho Hoạn thư, Kiều vẫn chỉ nghĩ đến Thúc sinh mà thôi qua những câu thơ
Sau này Kiều gặp Từ Hải, là người trượng phu, anh hùng, mang lại cho nàng uy quyền và phú quư, tất nhiên nàng phải nặng t́nh
Mối t́nh với Từ vương cũng là mối t́nh mỗi ngày một tăng theo với thời gian. Chỉ riêng Kim Trọng là người thật nặng t́nh với Kiều kể từ ngày đầu tiên gặp mặt
Nguyễn Du đă tả mối t́nh này từ lúc khởi đầu, luôn luôn là một hàm số tăng theo biến số thời gian
Để tả tâm t́nh của Kim Trọng như là một hàm số, Nguyễn Du trước hết tả cảnh trăng tṛn rồi khuyết, và đĩa đèn dầu thắp cạn năm canh như là biến số thời gian trôi đi và sau đó nói đến mối t́nh tăng lên như sau
Để kết luận, ta thử lấy mấy câu trong Kiều để chứng minh rằng có mối t́nh, sau khi tăng lên rồi lại có thể giảm, nghĩa là qua một trị số cực đại, và cũng có mối t́nh tuy khởi đầu có giảm nhưng rồi lại tăng, sau khi đă qua một mức thấp nhất. Những mối t́nh lên xuống bập bềnh như thế, tất nhiên ta t́m thấy ở chàng Thúc là con người tuy mê gái nhưng lại sợ uy quyền của kẻ lớn trong nhà. Ta trở về lúc Kiều nỉ non khuyên Thúc sinh về thăm nhà
từ lúc bắt đầu được chính thức về làm dâu, nàng tính thời gian chim nhạn đến mùa thu, chim yến tới mùa đông, thấm thoát cũng đă gần một năm trời qua. Thế mà t́nh của chàng Thúc th́
Mối t́nh của Thúc sinh đối với Kiều, vi như cát lũy là phận giây leo, sắn b́m th́ ngày một mặn mà, và t́nh đối với Hoạn thư là người vợ tao khang, ăn tấm, ăn cám từ thuở hàn vi, th́ mỗi ngày môt nhạt đi. Ở trên ta đă trích dẫn nhiều câu để tả mối t́nh của Thúc sinh với Kiều ngày một thắm đậm. lên đến cao độ là khi chàng Thúc tưởng rằng Kiều đă mắc nạn thiêu thân. Điều này được tả trong bốn câu
Ta chỉ cần để ư đến chữ "tưø" để chỉ thời điểm gốc, những chữ "tháng ngày" để chỉ thời gian trôi đi và những chữ "bội phần" để chỉ mối t́nh thương xót người xưa tăng lên ṿn vọt là thấy ngay thi tài và óc luận lư của Nguyễn Du. Nhưng ở chỗ này mối t́nh chưa lên đến mức cực đại v́ chưa có chiều hướng giảm đi. Phải đợi gần một năm sau khi chàng Thúc muốn trở lại nhà
Hai câu đầu, Nguyễn Du tả một năm trôi qua, hết mùa hạ sen tàn rồi đến mùa thu cúc nở, qua mùa đông rồi lại tới mùa xuân, ngày đi chong vánh mà mối sầu lại dài. Hai câu tiếp theo tả chàng Thúc tuy thương nhớ người xưa nhưng rồi cũng lấy câu số mệnh để khuây dần nỗi sầu. Chỉ ở thời điểm này ta mới có thể kết luận rằng mối t́nh của Thúc sinh với Kiều đă qua mức cực đại v́ đă bắt đầu giảm đi. Hai câu cuối chỉ rơ rằng chàng lại nhớ nhà, nơi có người vợ chung t́nh và khéo chiều chuộng là Hoạn thư. Hai câu thơ có hai chữ "nhớ", gợi cho người đọc niềm thương nhớ, và cùng một lúc có ư nghĩ rằng mối t́nh với người vợ tao khang tuy xưa có phần phai nhạt nhưng nay đă dần ấm lại.
Bài nói chuyện mở đầu của tôi ở buổi ra mắt
CD của Thu Hà chỉ ngắn gọn, dài chừng mươi phút, tôi nhớ được câu nào đưa
ra câu ấy. Nay tôi viết lại thành một bài dài, dành cho những độc giả muốn
hiểu thêm về Nguyễn Du và Truyện Kiều. Với niềm hy vọng sẽ nhận được những
ư kiến của độc giả, tôi xin kết luận bằng cách hoán vị lại hai tiểu đề đă
viết ở trên cho bài này và xin thưa rằng đây chỉ là mấy lời chắp nhặt
dông dài và mong được những lời góp ư để xin lắng tai Chung Kyø.
|
